ENCOUNTER#4

Joost van Wijmen

Pilot geborduurde littekens

Iets wat bijna iedereen heeft maar wat niet vaak zichtbaar wordt: een litteken. Het zijn gestolde getuigenissen van vaak intieme veranderingen. Binnen ENCLOUNTER#4 ontwierp Joost ontmoetingen met mensen met een litteken. Tijdens zo’n ontmoeting vroeg hij of hij hun litteken mocht kopiëren en laten naborduren op zijde. Vervolgens ging hij met de deelnemers in gesprek. Enerzijds veroorzaakte de vraag nabijheid, anderzijds onthulde die de veranderingen die het lichaam heeft ondergaan.

De aard van de ontmoeting bleef telkens hetzelfde. Wat veranderde waren de omgeving en de doelgroep. Hiermee onderzocht Joost ook de invloed van de omgeving (de context) op de interventie. Daarnaast bleek het verhaal achter het litteken van grote invloed of iemand meedeed en welke impact deelname had. De reden om deel te nemen werd mede bepaald door de omgeving waarin de ontmoeting plaatsvond, het tijdstip, de verwachting van de deelnemer, de activiteit die onderbroken werd. Wat de deelname vervolgens met je doet, is afhankelijk van de lichamelijke verandering die je hebt ondergaan toen het litteken ontstond.

ENCOUNTER#4, litteken als gevolg van een schotwond tijdens de VN missie in Bosnië in 1993.

Sommige deelnemers vertelden een grappige anekdote die is verbonden met hun litteken. Voor anderen is het litteken juist verbonden aan een belangrijk en aangrijpend moment uit het leven. Ze zijn bijvoorbeeld ontstaan bij een geboorte, een bedreigende ziekte, of een ernstig ongeluk. Het litteken kan daarna een tastbare herinnering zijn aan zo’n moment. Ze zijn blijvende veranderingen op het lichaam die bij sommige mensen onderdeel worden van wie ze zijn, van hun identiteit.

ENCOUNTER#4 reisde naar het Huygens Luyceum (Eindhoven), naar Vitalis Woonzorg Groep in Eindhoven, naar de AIDS2018-conference (Amsterdam) en was te gast in de Werksalon van het Van Abbemuseum in Eindhoven.

Naast een dagje clandestien ontmoeten en guerrilla borduren op het 18 Septemberplein in Eindhoven, werd ENCOUNTER#4 in 2017 ook in Praag uitgevoerd, tijdens het symposium Porous Borders georganiseerd door The Prague Quadrennial of Performance Design and Space.

De resultaten werden in 2018 gepresenteerd in TAC, Temporary Art Centre Eindhoven, tijdens de Critical Costume Conference 2018, University of Surrey en op de conferentie Bodies Re-formed Conference van Durham University in Dunham, Groot Brittanië.

Guerrilla borduren op het 18 septemberplein in Eindhoven.

Subsidiënten

  • Kunstloc Brabant
  • Het Stimuleringsfonds
    Creatieve Industrie

Partners

  • Hogeschool voor de Kunsten Utrecht
  • Vitalis Woonzorg Groep
  • Van Abbemuseum
  • TAC Temporary Art Centre Eindhoven
  • Huygens Lyceum, Eindhoven
  • AIDS2018-conference, Amsterdam
  • The Prague Quadrennial of Performance Design and Space, Czech Republic

ENCOUNTER#3

Joost van Wijmen

‘Reinventing happiness’

We maken dagelijks op verschillende manier contact met elkaar. Dit aanraken is gegoten in sterke sociale regels en wetten. ENCOUNTER#3 was een onderzoek naar de verleiding tot fysiek contact binnen een museale context. En werd in 2015 geëxposeerd als onderdeel van de tentoonstelling Reinventing Happiness in het Stedelijk Museum ’s-Hertogenbosch, nu Design Museum Den Bosch. In een geënsceneerde setting nodigde Joost van Wijmen bezoekers uit de handelingen van een kostuumontwerper – zoals het meten van lichaamsmaten – te ondergaan of bij andere bezoekers te verrichten. Worden deze handelingen als intiem ervaren? Wat doet dit met de ontmoeting?

Tijdens de ontmoeting werden ook hun maten gemeten met rode touwtjes. Er werd van kleding gewisseld en terloops vroeg hij deelnemers naar hun eventuele littekens. Zo werd het een actieonderzoek naar het moment van aanraken, intimiteit tussen onbekenden en de grenzen van het lichaam. Daarnaast bleek de impact het veranderend lichaam een thema dat voor deelnemers persoonlijk maar tegelijkertijd ook herkenbaar is.

Deelnemers meten elkaars lichaamsmaten. Foto: Ben Nienhuis

‘Not only was the presence of Van Wijmen important, but also that he had to put himself in a very vulnerable position by starting off with an almost empty space. He had to convince visitors of becoming part of his research having almost nothing at hand but himself. The intimate space of any visitor (participating and non-participating) was enlarged, at least for the time of their museum visit.’

Joanna van der Zanden, gastcurator bij Het Stedelijk Museum ’s-Hertogenbosch

Partners

  • Stedelijk Museum ’s-Hertogenbosch
  • Hogeschool voor de Kunsten Utrecht
  • Het Huis Utrecht

ENCOUNTER#2

Joost van Wijmen

Een klittenband ontmoeting

Twee klittebandmannetjes ontmoeten elkaar op de vloer. De ene keer is de ontmoeting harmonieus, de andere keer wat ongemakkelijk. ENCOUNTER#2 had de vorm van een performance door publiek, voor publiek. Toeschouwers werden uitgenodigd om een klittenbandpak aan te trekken en elkaar aan te raken. Door de aanraking plakten de lichamen van de deelnemers aan elkaar. Met het aantrekken van een klittenbandpak transformeerde het publiek van toeschouwer naar deelnemer en ontstond er intiem contact.

Binnen ENCOUNTER#2 onderzocht Joost de impact van fysiek contact tussen onbekenden. In de relatie tussen mensen is dit essentieel. Om te troosten, om lief te hebben, om pijn te doen maken wij fysiek contact met elkaar. Dit contact is sterk verbonden met sociale regels en codes over fysiek gedrag. ENCOUNTER#2 plaatst deze momenten van lichamelijk contact in een meer abstracte context met als doel dit directe wederzijds fysieke ingrijpen te onderzoeken door het ervaren en publiekelijk te delen.

Het tonen van ENCOUNTER#2 gaf de mogelijkheid aan zowel collega-ontwerpers als wetenschappers met een specifieke onderzoekspraktijk in (theater)kostuums om zelf de encounters te ondergaan en te reageren op Joost zijn onderzoek naar het fysieke ingrijpen. De live encounters werden door omstanders gefascineerd gadegeslagen. Maar op de vraag of ze zelf wilden deelnemen antwoorden de meesten: ‘Yes, I will definitely try, but not now´. Wat zoveel betekende als: zeker niet! En iemand die wel meedeed zei: ‘It is just like my marriage; you want to connect to the other, but as soon as you do there is a conflict’

Door de reacties realiseerde Joost zich dat zijn interventies eenvoudiger moesten worden. Het aantrekken van de klittenbandpakken zorgde voor een complete transformatie. Deze was te invasief, te heftig. In het vervolg waren de interventies dan ook eenvoudiger.

Het project werd ontwikkeld met Lisa Louwers en gepresenteerd in Theater Kikker te Utrecht in 2013, tijdens de Critical Costume Conference 2015 te Helsinki en in 2016 op een symposium van het Fashion and Costume Thinking Research Centre bij de University of Huddersfield.

ENCOUNTER#2

Partners

  • Hogeschool voor de Kunsten Utrecht
  • Theater Kikker, Utrecht
  • Critical Costume Conference 2015 te Helsinki, Finland

ENCOUNTER#1

ENCOUNTER#1

De grenzen van het lichaam

Wat er gebeurt er als het ene lichaam op het andere lichaam ingrijpt? Met deze vraag ontstond in 2013 het onderzoeksproject ENCOUNTER van kostuumontwerper Joost van Wijmen. ENCOUNTER#1, een onderzoek naar de grenzen van het lichaam, begon als een workshop met studenten en alumni van de afdelingen Fashion Design en Theatre Design van de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht (HKU). Het was onderdeel van een reeks onderzoeksactiviteiten binnen het Lectoraat Performatieve Maakprocessen van de HKU.

We hebben het idee dat we ons hele leven hetzelfde lichaam behouden. Maar wat het lichaam is, verandert constant. Door kleine en grote ‘ingrepen’ aan ons lichaam verandert vervormt of transformeert het, al dan niet zichtbaar. We doen pogingen om ons lichaam, of ons gevoel over ons lichaam, te optimaliseren. We gaan daarvoor naar kappers, opticiens, artsen, kledingzaken, maar ook naar kostuumontwerpers, make-up artiesten, tatoeëerders en piercers.

In het onderzoek ging het niet in de eerste plaats om het eindresultaat, maar veeleer over het moment ervoor, het moment waarop het ene lichaam op het andere lichaam ingrijpt. Zoals het moment dat de arts aan je buik voelt of een spiraaltje bij je zet, dat de kapper de schaar in je haar zet, of dat je geliefde een ring aan je vinger schuift. Er wordt zelden stilgestaan bij wat er dan precies gebeurt en wat voor invloed dat heeft op de uiteindelijke verandering. Het is dit moment, waarop je je ineens erg bewust wordt van je lichaam. Het lichaam dat je bent, wordt dan een lichaam(sdeel) dat je hebt. De ‘ingreep’ schept dus eigenlijk een bepaalde afstand. Het is alsof we observator worden van ons eigen lijf en verwonderd vragen; is dit mijn lichaam?

Lees het artikel ‘Want dit is mijn lichaam’ van Nienke Scholts.

Het artikel Want dit is mijn lichaam, A0-formaat, het ontwerp werd bepaald door het silhouet van een deelnemer aan de workshoppresentatie.

Als onderzoeker is Joost van Wijmen onderdeel van Het Lectoraat Performatieve Maakprocessen in Utrecht. Het vooronderzoek kreeg de naam ‘Onbeperkte Lichaam’ en was een workshopweek binnen het onderwijsprogramma van de HKU voor studenten en alumni van de afdelingen Theatre Design en Fashion Design.

Partner

  • Hogeschool voor de Kunsten Utrecht

ENCOUNTER#7

encounter #7

Tijdlijn van het veranderende lichaam

Welke vakantieplannen maakt een 95-jarige nu ze nog 20% kan zien? Sinds wanneer wacht een 16-jarige, die zichzelf te klein vindt, op zijn groeispurt? Tijdens ons leven verandert ons lichaam. Het groeit en wordt sterk, het slijt en wordt soms ziek. Naarmate we ouder worden ondergaan we steeds meer veranderingen en telkens passen we ons aan. Dat beïnvloedt hoe we ons voelen en hoe we ons gedragen.

Joost vroeg deelnemers aan ENCOUNTER#7 een tijdlijn van deze veranderingen te maken. Daarop markeerden zij leuke, pijnlijke of onverwachte ervaringen en persoonlijke herinneringen. Deelnemers werken met een kroontjespen. Deze vlekt snel maar is ook herkenbaar. Veel ouderen hebben ermee leren schrijven. Het ontwerpen van uitdagingen, zoals het gebruik van de kroontjespen, is een onderdeel van ENCOUNTER. Het vraagt deelnemers om zorgvuldig en geconcentreerd te werken, waardoor tijd voor reflectie ontstaat. Zo ontstond een verzameling tijdbalken van verschillende generaties. Ze maken inzichtelijk dat, naarmate wij langer leven, ons gedrag en gevoel zich telkens moet aanpassen aan de mogelijkheden van ons lichaam.

Joost van Wijmen ziet bewoners van woonzorgcentra als experts van deze verandering. Het ontsluiten van hun expertise maakt de veerkracht van ouderen zichtbaar. Hun ervaringen werken als een spiegel.

Het project ontstond in 2019 en werd 17 augustus t/m 4 oktober 2020 getoond bij Yksi Expo te Eindhoven. Het was onderdeel van de Social Design Lobby en de Embassy of Health tijdens de Dutch Design Week 2020.

Bekijk hieronder de video van Embassy of Health. 

Met ENCOUNTER#7 werkt Joost ook aan het duurzaam uitrollen van de methode. #7 kan zelfstandig door deelnemers (uit het zorgdomein) worden uitgevoerd. Ze voeren dan gesprekken met hun omgeving over het verhaal achter hun zorgvraag. Bijvoorbeeld met vrijwilligers, zorgprofessionals en/of andere zorgafnemers.

In 2024 was het project te zien in de tentoonstelling Living Looonger in de Studio van NEMO Science Museum. Daar konden bezoekers zelf een tijdlijn maken onderbegeleiding van ouderen uit het netwerk van Stadsdorpen Amsterdam. Zij werden getraind in de ENCOUNTER-methode en werken nog altijd als begeleiders van ENCOUNTER#7.

In aflevering 9 van de podcast serie Betekenisvolle Rollen vertelt Joost over de methode ENCOUNTER#7, zijn praktijk en de kracht van kunst als reflectiemiddel.

Zelf aan de slag met ENCOUNTER#7

Eind 2020 is de do it yourself-versie van ENCOUNTER#7 ontwikkeld: DIY#7. Dit is een werkblad dat zelfstandig te maken is. Op de voorkant staat een uitleg over het project. Op de achterkant een simpele instructie en een raster waarop de levenslijn gemaakt kan worden. Geïnteresseerden kunnen zelfstandig met het thema aan de slag gaan. Ook is deze DIY-versie als groep in te vullen. Dan vormt het een uitgangspunt voor een gesprek over de veranderende levensloop.

De tekst op het werkblad is zowel in het Nederlands als in het Engels geschreven. DIY#7 kost € 12,50 excl. verzendkosten en is te bestellen via Stichting ENCOUNTER: info@project-encounter.nl. 

ENCOUNTER#7 kan ook in groepsverband worden uitgevoerd. Stichting ENCOUNTER verzorgt dan een workshop. (Prijs op aanvraag)
Meer informatie: info@project-encounter.nl. 

Subsidiënten
Kunstloc Brabant (Impulsgelden)
Stichting de Zaaier
Fonds voor Cultuurparticipatie

Partners
Amstelring
Vitalis Woonzorg Groep
Axion Continu
UMC Utrecht
Sûnenz, onderdeel van ZuidOostZorg, Drachten
Stadsdorpen Amsterdam
Leyden Academy on Vitality and Ageing

Presentaties
NEMO Science Museum
Willem Twee Kunstruimte
DDW
Yksi-expo / Stichting Zilver-Werk

Expo ENCOUNTER#7

Een verzameling getekende tijdlijnen uit de collectie ENCOUNTER#7 was in 2020 te zien bij Yksi Expo, Strijp-S, in Eindhoven. De presentatie werd mede mogelijk gemaakt door Stichting Zilver-Werk, Yksi Connect & Trudo.

De Strategie van het onzegbare

In ENCOUNTER, de strategie van het onzegbare (MA thesis, 2020) analyseert Joost van Wijmen de methode ENCOUNTER. Dit doet hij aan de hand van modelproject ENCOUNTER#6 – Geborduurde littekens en hun verhalen. Samen met deelnemers, Robert Jan Kroeze, wervelkolom chirurg bij de Sint Maartenskliniek en Jenny Slatman, hoogleraar Medical Humanities aan de Universiteit van Tilburg brengt Joost de werking en waarde van de methode in kaart.

BESTELLEN

ENCOUNTER#6 on tour

Gedurende het jaar 2019 was de verzameling geborduurde littekens en hun verhalen – ENCOUNTER #6 – onder meer te zien in het TextielMuseum Tilburg, ETZ Tilburg en het JBZ, Jeroen Bosch Ziekenhuis, ’s-Hertogenbosch.